Bydgoski parlamentaryzm w odrodzonej Polsce

ks. Józef Kurzawski

ks. Józef Kurzawski

Chciałbym zainaugurować nowy cykl publikacji, w których będę przedstawiał bydgoskie tradycje parlamentarne. Pozyskiwanie informacji wymaga nieco pracy, stąd też nie będę deklarował cykliczności. Na początek skupie się na Sejmie Ustawodawczym w latach 1919-1922, czyli tuż po powstaniu II Rzeczypospolitej. W dalszych planach mam też cofnięcie się do czasu parlamentu Rzeszy Niemieckiej w Berlinie oraz czasów przedrozbiorowych, szlacheckich.

Data 11 listopada 1918 roku uznawana jest za symboliczne odzyskanie przez Polskę niepodległości. Przedstawiciele różnych sił politycznych uznali, że Polska powinna być krajem demokratycznym, stąd też uznano za konieczne powołanie Sejmu, organu reprezentującego naród. Kroki w celu organizacji demokratycznych wyborów podjęto już w listopadzie. Powołanie Sejmu Ustawodawczego miało duże znaczenie dla pozycji Polski, gdyż był to dla Europy dowód stabilizacji zewnętrznej Polski i oznaczał formalne uznanie władz polskich przez państwa zwycięskie w I wojnie światowej.

14 listopada Rada Regencyjna się rozwiązała i pełnie władzy przekazała Józefowi Piłsudskiemu. Ten jeszcze tego samego dnia wydał dekret, w którym zlecił misję stworzenia rządu Ignacemu Daszyńskiemu, uznając przy tym jednak, że jest to rząd tymczasowy.

Z natury położenia Polski jest charakter rządu aż do czasu zwołania Sejmu Ustawodawczego prowizorycznym i nie dozwala na przeprowadzenie głębokich zmian społecznych, które uchwalić może tylko Sejm Ustawodawczy. Przekonany, że twórcą praw narodu może być tylko Sejm, żądałem zwołania go w możliwie krótkim, kilkumiesięcznym terminie – czytamy w dekrecie Józefa Piłsudskiego.

Daszyńskiemu nie udało się jednak powołać rządu, stąd też główny ciężar organizacji wyborów do Sejmu Ustawodawczego spoczęło na gabinecie Jędrzeja Moraczewskiego. W efekcie 28 listopada naczelnik Piłsudski wydał dekret o ordynacji wyborczej do Sejmu Ustawodawczego, który przygotowany został przez Radę Ministrów. Uznano w nim, że prawa wyborcze mają wszyscy obywatele, którzy ukończyli 21 lat, w tym także kobiety, co w tamtym okresie nie było jeszcze zbytnio powszechne na Świecie.

Polskę podzielono na 70 okręgów wyborczych, w których wybierano 524 posłów. Według założeń jeden poseł miał przypadać na 50 tys. mieszkańców. Każdy kandydat musiał uzyskać pisemne poparcie przynajmniej 50 wyborców. Mandaty poselskie pomiędzy listy wyborcze dzielone miały być w oparciu o ordynację proporcjonalną, która funkcjonuje obecnie w Polsce. Wybory zaplanowano na ostatnią niedzielę stycznia 1919 roku. Z racji, iż Wielkopolska, Kujawy Zachodnie i Pomorze były częścią państwa pruskiego, to wybory na tych terenach można było zarządzić dopiero w momencie wprowadzania administracji polskiej.

27 grudnia 1918 roku wybuchło w Poznaniu Powstanie Wielkopolskie, co wpłynęło na zmiany polityczne w polskim rządzie. W dniu 16 stycznia 1919 roku premierem został Ignacy Paderewski. W dniu 26 stycznia 1919 roku planowo odbyły się wybory, choć nie w całym kraju było to możliwe. Głosowano w całym Królestwie Polskim oraz w 11 okręgach Galicji, gdzie łącznie wybrano tego dnia 291 posłów. Frekwencja wynosiła w zależności od okręgu od 70 do 90%. Zgodnie z ordynacją wyborczą mandaty uzyskało także 28 posłów polskiego pochodzenia wiedeńskiej Izby Posłów Rady Państwa, gdyż w Galicji Wschodniej nie było możliwości przeprowadzenia wyborów.

W dniu 7 lutego Józef Piłsudski wydał krótki w treści dekret, który dawał mandaty poselskie polskim posłom, którzy zasiadali w parlamencie Rzeszy Niemieckiej. W rezultacie mandaty mogło objąć 16 posłów reprezentujących ziemie polskie zagarnięte przez zabór pruski. Sejm Ustawodawczy rozpoczął pracę w składzie 335 posłów w dniu 10 lutego. Marszałkiem seniorem został Ferdynand Radziwiłł, który mandat uzyskał dzięki dekretowi Piłsudskiego z 7 lutego, zaś w dniu 14 lutego na marszałka wybrano Wojciecha Trąmpczyńskiego, który do parlamentu Rzeszy Niemieckiej startował z okręgu obejmującego Inowrocław, Mogilno i Strzelno (rejencja bydgoska). Trąmpczyński pochodził z Gniezna. Najsilniejszą grupę stanowił Związek Sejmowy Ludowo-Narodowy Wojciecha Konfrantego z ponad setką posłów. Drugim klubem w tym momencie był PSL ,,Wyzwolenie” Błażeja Stolarskiego, zaś trzecią siłę stanowił PSL ,,Piast” Wincentego Witosa. Socjaliści z obozu Ignacego Daszyńskiego byli dopiero czwartą siłą.

Z rejencji bydgoskiej mandaty uzyskali także Leon Grabski, który przez prawie 10 lat był uczniem Gimnazjum Realnego w Bydgoszczy oraz ks. Józef Kurzawski.

Zawarty w lutym rozejm w Trewirze, który przedłużał zawieszenie broni po I wojnie światowej, uznał administrację polską na ziemiach zajętych przez powstańców wielkopolskich, co pozwoliło na przeprowadzenie wyborów na tym terenie. Co prawda Bydgoszcz nadal była kontrolowana przez Niemców, to nie stało na przeszkodzie, aby móc wybrać reprezentację parlamentarną. W dniu 5 kwietnia 1919 roku Sejm Ustawodawczy przyjął ustawę o zmianie ordynacji wyborczej, co w praktyce oznaczało rozpisanie wyborów uzupełniających dla terenów leżących w byłym zaborze pruskim. Termin wyborów dla terenów objętych powstaniem wielkopolskim określono na 1 czerwca 1919 roku. Po przeprowadzeniu wyborów wygasły mandaty posłów, którzy uzyskali je na drodze dekretu Piłsudskiego z 7 lutego.

Na terenie Wielkopolski i Kujaw wydzielono 4 okręgi wyborcze, w których wybrano 42 posłów. W skład okręgu nr I (10 mandatowy) weszła Bydgoszcz oraz powiaty: Wyrzyski, Bydgoski, Inowrocławski, Strzeliński, Witkowski, Mogileński, Żniński i Szubiński.

Te wybory zdecydowanie wygrało Zjednoczenie Stronnictw Narodowych, które uzyskało 97%. W okręgu nr 1 do głosowania nie doszło, gdyż zgłoszono tylko jedną listę kandydatów, co w rezultacie skutkowało otrzymaniem przez wszystkich kandydatów mandatów. Posłami do Sejmu Ustawodawczego zostali zatem:

marszałek Wojciech Trąmpczyński, ks. Józef Kurzawski, Wiesław Tuchola, Stanisław Michalski, Piotr Lasota, dr Julian Trzciński, Adam Piotrowski, Władysław Herz, Józef Rymer i Zofia Sokolnicka. Była ona jedną z 8 kobiet w ówczesnym parlamencie i najaktywniejszą z pań na mównicy.

Ksiądz Kurzawski od 1902 roku był proboszczem i dziekanem parafii w Pakości. Był aktywnie zaangażowany w sprawy społeczno-polityczne. Przewodniczył dwóm radom nadzorczym spółek pożyczkowych, pracował Banku Ludowym oraz udzielał się w wielu polskich towarzystwach. Uczestniczył zatem dość aktywnie w dziele pracy organicznej w okresie zaboru pruskiego. Posłem do niemieckiego Reichstagu został w 1912 roku. W 1922 roku wycofał się z życia politycznego. Z powodu choroby musiał wycofać się też z życia publicznego. Zmarł w 1925 roku w Poznaniu, w klasztorze Sióstr Elżbietanek. Za wkład włożony w odzyskanie przez Polskę niepodległości odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Polonia Restituta.

Wiesław Tuchola urodził się natomiast Jaksicach w powiecie bydgoskim. Ukończył studia prawnicze we Wrocławiu, Berlinie i Monachium. Przez kilka miesięcy był starostą żnińskim.

Pozostali posłowie wybrani w okręgu nr 1 byli związani politycznie typowo z Poznaniem. Bydgoscy działacze w tym okresie byli zajęci walką o przyłączenie ich miasta do Polski.

-Oto przybyła nam nowa grupa z najstarszej dzielnicy piastowskiej, bracia poznańscy, których pozwolą, Panowie, że powitam serdecznie, mając tę nadzieję, że jeżeli są jakieś różnice, które się wytworzyły na wskutek stosunków lokalnych, będziemy umieli je zwalczać i podporządkujemy się wszyscy, jedno stronnictwo, jedna prowincja za drugą, jako całość Rzeczypospolitej Polskiej i będziemy wszyscy pracowali nad jej dobrem- tymi słowami jak czytamy w ,,Monitorze Polskim” nowych posłów przywitał wicemarszałek Bojko na posiedzeniu Sejmu w dniu 5 czerwca 1919 roku.

2 maja 1920 roku wybory odbyły się na Pomorzu. Warto wymienić tutaj postać ks. Feliksa Bolta, który pełnił posługę w parafii w Brusach niedaleko Chojnic i miał w swoim życiu epizod związany z działalnością w poznańskim. Zginął w kwietniu 1940 roku w obozie koncentracyjnym Stutthof.

Za największe osiągnięcie Sejmu Uchwałodawczego uznaje się przyjęcie Konstytucji Marcowej z 17 marca 1921 roku, która stabilizowała sytuację wewnętrzną w Polsce. Przygotowano także ordynację wyborczą dla wyborów parlamentarnych zorganizowanych w dniu 28 lipca 1922 roku. Ostatnie posiedzenie Sejmu Uchwałodawczego odbyło się 27 listopada 1922 roku.

Podsumowując należy zauważyć, że Bydgoszcz w latach 1919-1922 bezpośredniej reprezentacji w Sejmie nie miała, co było spowodowane faktem, że dopiero w 1920 roku miasto to zostało włączone do granic Polski. Za najbliższego reprezentanta w parlamencie można uznać ks. Józefa Kurzawskiego.

 

Łukasz Religa