Kadencja po ,,wyborach brzeskich” 1930-1935

Fot: Narodowe Archiwum Cyfrowe

Fot: Narodowe Archiwum Cyfrowe

Szanowni czytelnicy, chciałbym zaprezentować kolejny tekst z cyklu publikacji poświęconych bydgoskim tradycjom parlamentarnym. Tym razem przedstawię kadencję 1930-1935 w II Rzeczypospolitej, która rozpoczęła się po budzących kontrowersje wyborach, gdyż liderzy opozycji byli wówczas więzieni. Były to ostatnie wybory oparte o ordynację wyborczą obowiązującą od momentu wprowadzenia Konstytucji Marcowej z 1922 roku.

Wybory do Sejmu odbyły się 16 listopada 1930 roku, zaś do Senatu 23 listopada. Ich sposób przeprowadzenia budził jednak duże zastrzeżenia. Popularnie nazywane są one ,,wyborami brzeskimi”, gdyż w 1930 roku władze sanacyjne aresztowały liderów Centrolewicy, która miała szansę odsunąć blok Józefa Piłsudskiego od władzy. Aresztowany został także były premier związany z Wielkopolską Wojciech Korfanty, więziony był także były premier Wincenty Witos. Część działaczy opozycji została skazana. W rezultacie Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem zdobył 46,7% poparcia, co dało 249 mandatów w Sejmie, drugi wynik uzyskała Centrolewica – 17,3% z z 79 mandatami. Marszałkiem Senatu został, związany z Pomorzem, Władysław Raczkiewicz, w sali którego imienia obraduje obecnie w Toruniu Sejmik Województwa Kujawsko – Pomorskiego.

W wydawanym w Poznaniu Nowym Kurjerze czytamy, że w Wielkopolsce wygrywa Stronnictwo Narodowe z poparciem 63 775 głosów – ponad 56% poparcia w okręgu. Na blok rządowy zagłosowało niecałe 36% wyborców, zaś na Centrolewicę nawet nie 4%. Frekwencja w okręgu przekroczyła 80%.

Bezpośrednio w okręgu bydgoskim (dokładny podział terytorialny przedstawiłem w poprzednich rozdziałach) wygrywa Centrolewica nieznacznie przed Stronnictwem Narodowym – obie listy uzyskują po 2 mandaty, po jednym mandacie uzyskuje też Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem oraz mniejszość niemiecka. Nowy Kurjer informuje, że dość dużo uwagi wyborom w Polsce poświęciła prasa niemiecka, gdzie pojawiły się publikacje mówiące o terrorze wobec Niemców. Na Górnym Śląsku Niemcom miano nawet wyrywać karty wyborcze z rąk, co redaktor Nowego Kurjera nazywa „brednią”.

W okręgu bydgoskim mandaty utrzymują posłowie lewicy opisani w poprzednich rozdziałach: Jan Faustyniak, Tadeusz Matuszewski oraz Niemiec Kurt Richard Graebe.

Nowymi postaciami byli ks. Paweł Czapiewski wybrany z listy rządowej oraz Zbigniew Dembiński i Józef Petrycki.

Ksiądz Czaplewski bezpośrednio z Bydgoszczą związany nie był, bliżej było mu do Kociewia i Pomorza. Interesował się i propagował historię Pomorza. Na swoim koncie ma ponad 140 prac poświęconych Historii Kościoła. Przed wybuchem I wojny światowej był proboszczem w Byszewie pod Bydgoszczą, wcześniej administrował parafiami m.in. w Mroczy i Unisławiu. Za postawę patriotyczną, przez władze Niemieckie był przez pół roku więziony w Berlinie. W 1930 roku miał objąć Katedrę Historii Kościoła w Polsce i na Rusi we Lwowie, ale nie pozwolił mu na to stan zdrowia. Mandatu poselskiego zrzekł się 13 stycznia 1931 roku na żądanie kardynała Augusta Hlonda, gdyż sanacja wówczas nie miała najlepszych relacji z Kościołem. W czasie II wojny światowej ks. Czaplewski trafił do obozu koncentracyjnego Stutthofie. Udało mu się ujść z życiem dzięki przypadkowej znajomości z Adolfem Hitlerem w przeszłości.

Mandat po księdzu Czapiewskim objął Antoni Michalski, rolnik z powiatu żnińskiego, który walczył w Postaniu Wielkopolskim. Bliżej związany był jednak z Poznaniem niż z Bydgoszczą. Ślubowanie złożył 10 lutego 1931 roku. Politycznie związany był z BBWR. W pamięci społeczności lokalnej pozostał zapamiętany jako fundator bram i furty cmentarza w Gąsawie, gdzie został pochowany.

Ciekawą postacią z punktu widzenia Bydgoszczy był na pewno redaktor Józef Petrycki, który z Wielkopolską i Kujawami związał się dopiero w wolnej Polsce, zaś wcześniej działał politycznie w zaborze Austriackim. Związany był z Ligą Narodową Romana Dmowskiego, publikując w wielu tytułach. Miał na swoim koncie także broszury polityczne, w tym z 1920 roku poświęconą polityce Dmowskiego. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę pierw działał w Łodzi a następnie w byłej rejencji poznańskiej, czyli też w Bydgoszczy, angażując się w działalność Stronnictwa Narodowego. W latach 1925-1933 był redaktorem naczelnym Gazety Bydgoskiej.

W zaborze austriackim (we Lwowie) urodził się także Zbigniew Dembiński. Po zakończeniu kariery wojskowej w stopniu porucznika prowadził na Kujawach majątek w Węgierce (gmina Pakość). Z jego inicjatywy powstał Związek Pracodawców i Pracobiorców w Inowrocławiu. Na początku II wojny światowej dostał się do niewoli, gdzie przebywał do końca kwietnia 1945 roku.

Tydzień później (23 listopada 1930 r.) odbyły się wybory do Senatu, które w skali kraju wygrał rządowy blok zdobywając 54,7% poparcia i 75 mandatów. Centrolew z wynikiem 13% uzyskało 14 mandatów, zaś Stronnictwo Narodowe 12,9% i 12 mandatów. W przypadku tych wyborów Bydgoszcz i Poznań tworzyły jeden wspólny okręg 6-mandatowy. Po 2 mandaty uzyskały trzy bloki: Narodowa Demokracja, rządowy i centrolewicowy. Podobnie jak w wyborach do Sejmu najwięcej głosów oddano w okręgu na listę narodową.

Na kolejną kadencję (III z rzędu) wybrany został Niemiec Jerzy Busse z rządowej listy BBWP. Z listy narodowej wybrano natomiast m.in. Mariana Seyde, Ministra Sprawa Zagranicznych z okresu maja – października 1923 roku.

23 kwietnia 1935 roku w życie weszła Konstytucja Kwietniowa, która wprowadzała nową ordynację wyborczą. Szerzej o tym napiszę w kolejnym rozdziale.

Okres wyborów brzeskich na pewno nie powinien być chlubą polskiego parlamentaryzmu, gdyż w sposób siłowy władza zwalczała opozycję. Na tle innych państw Europy (m.in. Niemiec, Rumunii, Włoch, Hiszpanii) i tak sytuacja jest najbardziej humanitarna. Opozycja z Berezy Kartuskiej została bowiem po 2 miesiącach zwolniona, w innych państwach miały miejsce nawet masowe rozstrzelania. W Polsce funkcjonowała też dość szeroka wolność prasy.

Łukasz Religa

Z cyklu:

Krótka kadencja po przewrocie 1928-1930

Bydgoszczanie w I kadencji Sejmu 1922-1928

Sejm Ustawodawczy 1919-1922

 

Niewygłoszone wystąpienie posła Jana Kulasa w VI kadencji (30 sierpnia 2011 r.) poświęcone postaci ks. Pawła Czapiewskiego (załączone do protokołu obrad):

Moje oświadczenie poselskie poświęcam pamięci Pawła Czaplewskiego (1877-1963), wybitnego Pomorzanina i Kociewiaka, duszpasterza, wieloletniego proboszcza w Miłobądzu i dziekana dekanatu tczewskiego, historyka Kościoła i Pomorza oraz edytora źródeł, społecznika, posła RP, dwukrotnego prezesa Towarzystwa Naukowego w Toruniu.

Paweł Antoni Czaplewski urodził się w wielodzietnej rodzinie (10 dzieci) 15 stycznia 1877 r. w Zblewie, w powiecie starogardzkim. Był synem organisty Jana Czaplewskiego i matki Augustyny, z domu Błędowska. Rodzicom zawdzięczał znajomość języka ojczystego opartą na polskim elementarzu, gdyż jak wszystkie dzieci na Pomorzu uczęszczał do niemieckiej szkoły powszechnej.

Jedynie dzięki systemowi pomocy stypendialnej Paweł Czaplewski mógł zdobyć wykształcenie. W latach 1888-1893 uczył się w progimnazjum, w sławnym Collegium Marianum w Pelplinie. Tutaj spotkał znakomitych historyków, księdza Stanisława Kujota i księdza Romualda Frydrychowicza. Młody Paweł pogłębiał swoje zainteresowania historyczne, wyniesione jeszcze z domu rodzinnego. W latach 1893-1896 dzięki wsparciu Towarzystwa Pomocy Naukowej Paweł Czaplewski uczył się w znanym i cenionym Gimnazjum Katolickim (niemieckim) w Chojnicach. Tutaj zapisał się do tajnego kółka filomackiego ˝Adam Mickiewicz˝, którego przez pewien czas był prezesem. W latach postępującej germanizacji i nacjonalizacji nauka literatury ojczystej oraz historii i geografii Polski miała kapitalne znaczenie.

W 1896 r. Paweł Czaplewski rozpoczął studia teologiczne w Pelplinie. Mógł tutaj rozwijać swoje zainteresowania historyczne. Wówczas też nawiązał bliską współpracę z Brunonem Czaplą. W 1899 r. P. Czaplewski założył w seminarium duchownym kółko historyczne. Krzewiło ono wiedzę historyczną i sprzyjało wychowaniu patriotycznemu. Kleryk P. Czaplewski zaprawiał się w kopiowaniu i studiowaniu źródeł z pelplińskiego archiwum, a podczas wakacji – w odpisach akt wizytacyjnych biskupa Hieronima Rozrażewskiego.

Dnia 1 kwietnia 1900 r. Paweł Czaplewski otrzymał święcenia kapłańskie. Niestety, nie uzyskał zgody biskupa chełmińskiego Augustyna Rosentretera na odbycie studiów specjalistycznych z zakresu historii. Dzięki współpracy z prof. S. Kujotem ksiądz P. Czaplewski kontynuował swoje zainteresowania i badania historyczne. Jeszcze w 1900 r. wstąpił do Towarzystwa Naukowego w Toruniu (TNT). Z czasem pasja historyczna wzięła w nim gorę nad innymi zajęciami i zainteresowaniami.

Droga kapłańska Pawła Czaplewskiego rozpoczęła się w Pręgowie koło Gdańska. Często zmieniał placówki duszpasterskie. Był wikarym w Chmielnie, Bzowie, Mroczy. Od 1907 r. administrował parafią w Czarnowie, a od 1910 r. zarządzał parafią w Unisławiu. W tym okresie odbywał podróże do bibliotek i archiwów w Gdańsku, Włocławku, Warszawie, Lwowie i Krakowie. Jeszcze przed I wojną światową P. Czaplewski został proboszczem w Szynychu koło Chełmna. Kolejno będzie proboszczem w Byszewie (od 1921 r., pow. bydgoski) i w Miłobądzu (1931-1951) pod Tczewem. W latach 1938-1951 ksiądz P. Czaplewski był dziekanem dekanatu tczewskiego. W 1928 r. otrzymał godność prałata domowego papieża Piusa IX i Złoty Krzyż Zasługi, a w 1951 r. został honorowym kanonikiem kapituły chełmińskiej. Po rezygnacji z godności i urzędów kościelnych ksiądz P. Czaplewski przeniósł się do Turza, w powiecie tczewskim. Jako emeryt do końca swojego życia przebywał w filialnej parafii godziszewskiej.

Biografia księdza Pawła Czaplewskiego głęboko wpisała się w historię Pomorza i Towarzystwa Naukowego w Toruniu. W 1902 r. zadebiutował on jako historyk w ˝Rocznikach˝ TNT artykułem o kasztelanii starogardzkiej. Na forum Towarzystwa Naukowego w Toruniu występował z otwartymi odczytami, m.in. ˝Biskupa Rozrażewskiego reforma klasztorów pomorskich (1910 r.) i ˝O husytyzmie i humanizmie na Pomorzu˝ (1916 r.). Także i późniejsze jego referaty przyjmowano z dużym zainteresowaniem i uznaniem. W 1916 r. ksiądz P. Czaplewski został redaktorem wydawnictw TNT.

Dnia 4 lutego 1918 r. ksiądz Paweł Czaplewski został prezesem Towarzystwa Naukowego w Toruniu. Doprowadził m.in. do wykupienia na własność siedziby władz towarzystwa. Kładł nacisk na działalność naukową i badawczą towarzystwa, mniej doceniając popularyzację wiedzy. W styczniu 1920 r. ksiądz P. Czaplewski zrezygnował ze stanowiska prezesa towarzystwa i z funkcji redaktora wydawnictw TNT. W swojej ˝Autobiografii˝ tłumaczy te decyzje konfliktem z działaczami Narodowej Demokracji, m.in. na tle projektów reformy rolnej, które popierał.

Ksiądz Paweł Czaplewski interesował się sprawami politycznymi i nie ukrywał swojego patriotyzmu. Podczas I wojny światowej spędził pół roku w więzieniu za rzekomą obrazę militaryzmu pruskiego. W 1919 r. opublikował artykuł o problemach narodowościowych Prus Królewskich. Po przetłumaczeniu na język francuski dostarczono go uczestnikom konferencji pokojowej w Wersalu. Udzielał się też w pracach nad podziałem archiwaliów gdańskich, które dotyczyły prowincji Prusy Zachodnie. Sympatie polityczne księdza P. Czaplewskiego ewoluowały od Narodowej Partii Robotniczej poprzez ruch ludowy do obozu marszałka Józefa Piłsudskiego. W 1930 r. znalazł się na liście BBWR (Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem) za zgodą biskupa Stanisława Okoniewskiego. P. Czaplewski został wybrany posłem w okręgu bydgoskim. Niestety, 13 stycznia 1931 r. na żądanie kardynała Augusta Hlonda zrezygnował z mandatu poselskiego. Na tle udziału w akcji wyborczej BBWR P. Czaplewski popadł w ˝poważny konflikt z endecją˝.

Ksiądz Paweł Czaplewski ma na swoim koncie 140 prac, głównie z zakresu historii Kościoła, Pomorza, Prus i nauk pomocniczych historii. W 1930 r. zaproponowano mu objęcie Katedry Historii Kościoła w Polsce i na Rusi na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. Doceniono erudycję i znakomitą znajomość źródeł księdza P. Czaplewskiego. Ze względów zdrowotnych nie przyjął on tej atrakcyjnej i zaszczytnej propozycji. W 1930 r. został powołany przez Polską Akademię Umiejętności na członka współpracownika Komisji do Dziejów Oświaty i Szkolnictwa w Polsce. W 1936 r. wybrano P. Czaplewskiego na członka zarządu Towarzystwa Naukowego w Toruniu. W tym też roku wygłosił on odczyt pt. ˝Posiadłości krzyżackie na lewym brzegu Wisły przed 1308 r.˝ Dorobek naukowy P. Czaplewskiego nieustannie powiększał się. Na początku 1939 r. powołany został dekretem Polskiej Akademii Umiejętności na członka współpracownika Komisji Historycznej.

W czasie okupacji hitlerowskiej ksiądz Paweł Czaplewski został aresztowany przez gestapo (9 września 1940 r.) i osadzony w obozie koncentracyjnym w Stutthofie. Dzięki przypadkowej znajomości z Adolfem Hitlerem (z roku 1911) został zwolniony z obozu koncentracyjnego, gdy ˝śmierć mi w oczy już zaglądała˝.

Po zakończeniu II wojny światowej 68-letni ksiądz Paweł Czaplewski ponownie przystąpił do pracy naukowej. Wykładał w seminarium duchownym w Pelplinie, wykazując ˝nieprzeciętny talent nauczycielski˝. Zaangażował się również w odbudowę Towarzystwa Naukowego w Toruniu. Pod jego przewodnictwem odbyło się 12 czerwca 1945 r. pierwsze zebranie członków towarzystwa. Ksiądz P. Czaplewski przedstawił nekrolog poświęcony zasłużonemu prezesowi TNT księdzu Alfonsowi Mańkowskiemu. Podczas posiedzenia 17 lipca 1945 r. wygłosił on odczyt pt. ˝Studia nad regestem Dagome iudex˝. Tego też dnia zgodził się, po usilnych namowach, ponownie zostać prezesem Towarzystwa Naukowego w Toruniu. W 1946 r. wygłosił na zgromadzeniu TNT odczyt pt. ˝O pochodzeniu drobnej szlachty pomorskiej˝. W lutym 1947 r. towarzystwo uczciło jubileusz 70-lecia urodzin księdza Pawła Czaplewskiego. Dnia 19 lutego 1948 r. stanowisko prezesa TNT objął prof. dr Konrad Górski. Ksiądz P. Czaplewski wycofał się z czynnego życia towarzystwa, co już wcześniej sygnalizował. Nadchodząca ˝noc stalinowska˝ nie sprzyjała aktywności księży.

Ksiądz Paweł Czaplewski zmarł 12 stycznia 1963 r. we wsi Turze. Przeżył 86 lat. Położył wybitne zasługi dla nauki, historii i kultury Pomorza. W swej bogatej biografii P. Czaplewski łączył trzy pokolenia uczonych i społeczników.