Kanał Bydgoski według Węgra Franciszka Floriana Czaki

Fot: Paweł Zielke

Fot: Paweł Zielke

Kanał Bydgoski kojarzy nam się jako inwestycja pruska. Faktycznie powstawał on bowiem po włączeniu Bydgoszczy do państwa pruskiego. Jeszcze jednak przed rozbiorami zaprojektował pewną koncepcję jego budowy nadworny kartograf oraz kapitan artylerii koronowej Franciszek Czaki. W ostatnich latach ta postać jest bydgoszczanom przywracana, dzięki staraniom konsula honorowego Węgier w Bydgoszczy Marka Pietrzaka, skwer przy śluzie, niedaleko ulicy Marcinkowskiego nosi imię Franciszka Czaki.

Wkład kartografa znanego również pod nazwiskiem węgierskim Csaky de Kerestszegh, starano się podkreślać również w II Rzeczypospolitej. 13 października 1936 roku ukazał się w Kurierze Bydgoskim artykuł pt. ,,Kanał Bydgoski – to nie pomysł Fryderyka II”. We wstępie publikacji napisano:

Utarło się w Bydgoszczy błędne mniemanie, że inicjatorem Kanału Bydgoskiego był Fryderyk II. Tego chciała i to osiągnęła zręczna propaganda niemiecka.

Dalsza część artykułu to streszczenie publikacji dr Jana Antoniego Widlera z ,,Przeglądu Bydgoskiego”. Było to ukazujące się w latach 30-tych wydawnictwo naukowo-literackie. Dr Widler o Kanale Bydgoskim pisze głównie w oparciu o protokół z posiedzenia Komisji Skarbu Koronnego z 9 lipca 1766 roku, na którym omawiano koncepcję Floriana Czakiego. Autor wskazuje, że po objęciu tronu przez Stanisława Augusta, który uchodził za człowieka światłego, rozpoczęto dyskusję o potrzebie połączenia Wisły z Odrą. Wówczas w Europie miała bowiem miejsce moda na budowę kanałów.

Połączenie Wisły z Odrą planowano w oparciu o dwie koncepcje: budowę kanału od Warty do Bzury (w okolicach Koła) oraz połączeniu Noteci z Brdą. Bardziej poważnie potraktowano ten drugi projekt. Od 1965 roku pochodzący z Węgier Florian Czaki pełnił służbę u króla Stanisława Augusta. Jednym z pierwszych jego zadań było opracowanie koncepcji połączenia Brdy z Notecią. Opracował on projekt budowy kanału od Bydgoszczy w kierunku Noteci pomiędzy Cielem i Rynarzewem. Udało mu się wyliczyć również różnice poziomów rzek, stąd też w projekcie ujęto budowę sześciu śluz. Problemem okazał się jednak brak środków pieniężnych w skarbcu państwowym.

Rozważano cztery propozycje, które miały zaradzić faktowi, że brakuje pieniędzy. Pierwsza propozycja zakładała, dostarczenie robotników przez ziemiaństwo, które najbardziej skorzystałoby na budowie kanału. Druga propozycja to zaangażowanie do prac złoczyńców za karę. Była propozycja zaangażowania do prac wojska. Ostatnia propozycja zakładała danie koncesji prywatnemu konsorcjum, które w zamian za sfinansowanie budowy kanału, mogłoby pobierać na nim cła.

I to właśnie ostatnia propozycja zyskała uznanie na dworze królewskim. Decyzję w tej sprawie miał podjąć w 1768 roku Sejm. Wówczas trwały już przygotowania do I rozbioru Polski. Stąd też w 1772 roku Bydgoszcz znalazła się już w państwie pruskim.

Projekt połączenia Noteci z Wisłą autorstwa F. Czaki (aneks nr 4 do protokołu z posiedzenia Komisji Skarbu Koronnego):

aneks4-1aneks4-2Łukasz Religa